Gümrük Kanununun 234. Maddesinin 6. Fıkrasındaki Asgari 241 inci maddenin 1. fıkrasında belirtilen miktardan az olamaz ifadesi üzerine bir inceleme;
Gümrük Kanunu’nun 234. Maddesi, vergi kaybına neden olan durumlar için uygulanan cezaları düzenlerken, maddenin 6. fıkrası bu cezaların hiçbir suretle aynı Kanunun 241/1. maddesinde belirtilen usulsüzlük cezasından daha az olamayacağını hükme bağlamaktadır. Bu düzenleme, özellikle vergi farkının veya ceza gerektiren aykırılığın çok küçük olduğu durumlarda adaletsiz sonuçlara yol açmakta ve ölçülülük ilkesine aykırılık eleştirilerine neden olmaktadır.
Maddenin amacı, beyanların doğruluğunu sağlamak ve vergi kaybını önlemektir. Ancak altıncı fıkrada yer alan “Bir ila üçüncü fıkralara göre verilen cezalar 241 inci maddenin birinci fıkrasında belirtilen miktardan az olamaz.” hükmü yapılan hatanın veya vergi farkı tutarlarını dikkate almadan, cezaların belirli bir alt sınırdan aşağıya indirilemeyeceğini öngörmektedir. Bu nedenle, ister kasıtlı bir beyan hatası ister basit bir programlama yanlışı olsun, aynı asgari ceza miktarı uygulanmaktadır.
Öncelikle bu hüküm, Anayasa’da güvence göstergesi olan “ölçülülük ilkesi” ile bağdaşmamaktadır. Anayasa Mahkemesinin 2016/16 Esas ve 2016/37 sayılı kararında “Kanun koyucu düzenlemeler yaparken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise “elverişlilik”, “gereklilik” ve “orantılılık” olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. “Elverişlilik”, başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, “gereklilik” başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, “orantılılık” ise başvurulan önlem ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir. Bir kurala uyulmaması nedeniyle kanun koyucu tarafından öngörülen yaptırım ile ulaşılmak istenen amaç arasında da “ölçülülük ilkesi” gereğince makul bir dengenin bulunması zorunludur. Ceza, toplumda korunmaya değer görülen hukuki değerlerin ihlali durumunda devletin gösterdiği tepki olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla ceza hukukunun amacı, toplumsal yaşam bakımından önem arz eden hukuksal değerleri korumaktır. Fakat devlet, bu hukuksal değerleri korumak üzere sahip olduğu cezalandırma yetkisini istediği biçim ve kapsamda kullanamaz. Bu yetkisini kullanırken suç ve ceza arasındaki adil dengenin korunmasını da dikkate almak zorundadır. Faile, işlediği suçun ağırlığı ile orantılı ceza ve güvenlik tedbiri uygulanması, orantılılık ilkesi ile örtüşmektedir. Bu ilke, cezaya ve güvenlik tedbirine hükmedilmesinde önemli bir sınırlayıcı unsurdur” ifadelerine yer vermektedir.
Hukuk devleti anlayışı, verilen cezaların işlenen fiilin ağırlığıyla kapsanmasını gerektirir. Yalnızca yüz Türk Lirası vergi farkı doğuran bir beyan hatası için, 1191 TL asgari ceza uygulanmaktadır. Bu durum, fiilin ağırlığı ile ceza miktarı arasında adil bir denge kurulamamasına yol açmakta ve hukuk devleti ilkesini zedelemektedir. On kalemlik bir beyannamede 1000 TL’lik navlun farkı olduğu, eşyanın A.TR Dolaşım Belgesi eşliğinde geldiği ve %20 KDV oranına tabi olduğu varsayımı altında;
Her kaleme tekabül eden 100 TL lik matrah farkı nedeni ile kalem başına 20 TL KDV farkı ve 60 TL ceza olmak üzere toplamda 80 TL’lik, on kalemin toplamında da 200 TL ek tahakkuk ve 600 TL ceza olması beklenirken, ilgili kalemlerdeki ceza tutarının Gümrük Kanununun 241/1’de yer alan usulsüzlük cezası tutarı olan 1191 TL’yi geçmemesi nedeniyle 1191 TL’nin uygulanması, on kalem için ayrı ayrı uygulandığından toplamda 11.910 TL’lik ceza ölçülülük ilkesi ile bağdaşmaktadır, Bahse konu örnekte on kalem için ise toplamda 20 katlık bir fark olduğu göz önüne alındığında fiil ve ceza arasında ciddi derecede orantısızlık bulunduğu açıktır.
Bu düzenleme, hatanın kusur derecesini tamamen göz ardı etmektedir. Gümrük idarelerince ortaya konulan beyan farklılıklarının bazıları tamamen kasıtlı davranışlardan, bazıları ise dikkatsizlikten veya basit insan hatalarından kaynaklanmaktadır. Ancak uygulama mevcut haliyle bu iki durumu birbirinden ayırmadan aynı alt ceza sınırını zorunlu kılmaktadır. İdareye vergi kaybının büyüklüğüne göre orantılı bir ceza uygulama esnekliğini ortadan kaldırmaktadır. Bu standart, hakkaniyet ve adalet politikalarıyla bağdaşmamaktadır.
Ülkemizin aksine ceza sistemlerinde Almanya ve Avrupa Birliğinde vergi cezası kasıt unsuru da incelenerek memur taktiri ile, ABD de ise toleranssız iki katından sekiz katına kadar artan sert cezalar somut deliller ile ölçülülük ilkelerine riayet edilerek daha adaletli bir şekilde uygulanmaktadır. Adaletsizliğin giderilmesi için en uygun çözüm, nispi ceza sisteminin mantığına dönülerek, cezanın vergi kaybının büyüklüğüyle doğrudan orantılı olmasını sağlamaktır. Bu bağlamda Gümrük Kanunu’nun 234. Maddenin 6. Fıkrasının kaldırılmasının yerinde olacağını düşünmekteyiz.
