DIŞ TİCARETTE EŞYANIN MÜLKİYET DEVRİ: HUKUKİ ÇERÇEVE VE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

DIŞ TİCARETTE EŞYANIN MÜLKİYET DEVRİ: HUKUKİ ÇERÇEVE VE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Türkiye’de dış ticaret işlemlerinde sık karşılaşılan yanlış anlamalardan biri, eşyanın gümrük işlemlerinin tamamlanmasıyla mülkiyetin de otomatik olarak geçtiğinin sanılmasıdır. Oysa ithalatta serbest dolaşıma girişin yapılması, ihracatta ise alıcının ithalat işlemlerini tamamlaması eşyanın mülkiyetinin devri için yeterli değildir. Gümrük Kanunu’ndaki rejimlerin uygulanması, vergilerin ödenmesi ve ticaret politikası önlemlerinin yerine getirilmesi yalnızca eşyanın mülkiyeti ile bir devri değil gümrük statüsünü etkilemektedir. Eşyanın mülkiyetinin nasıl geçeceği 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunun (TBK)207. Maddesine göre düzenlenmiş bir sözleşme ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunun (TMK) 763. Maddesine göre yapılan fiilen teslim ile gerçekleşir. Burada en önemli şey yapılan satım sözleşmesinde eşyanın mülkiyet devrinin nasıl gerçekleştirileceği açık ve net bir şekilde belirlenmelidir. Eşyanın mülkiyeti, alıcı ile satıcı arasında yapılan sözleşme hükümlerine göre geçmektedir. Taşınır mal niteliğindeki dış ticaret eşyasının mülkiyeti, genellikle teslim anında geçer. Ancak taraflar sözleşme ile farklı bir mülkiyet geçiş zamanı belirleyebilir. Taraflar “mülkiyet, bedelin ödenmesiyle geçer” gibi bir kayıt koyabilir. Bu durumda mülkiyet geçişi, fiziki teslimden bağımsız olarak hüküm doğurur. Yukarıda belirttiğim iki kanun maddesi aşağıdaki gibidir;

• TBK Madde 207: Satış sözleşmesi, satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir.
• TMK Madde 763: Taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devri (yani fiilen teslimle) gerekir.

Bu konuda diğer ülkelerde eşyanın devrinin nasıl gerçekleştiğini aşağı özetlemeye çalışacağım.

• Almanya’da Mülkiyet Devri; Eigentumsvorbehalt (Mülkiyetin Saklı Tutulması), Alman ticaretinde yaygın bir uygulamadır. Satıcı, malın mülkiyetini ödeme tamamlanana kadar elinde tutar. Bu, sözleşmeye şu şekilde yazılır: “Das Eigentum geht erst mit vollständiger Bezahlung über.” (“Mülkiyet ancak tam ödeme ile devredilir.”) Bu durumda, Mal gümrükten çekilmiş ve alıcının deposunda olsa bile, alıcı henüz mülkiyet sahibi sayılmaz.
• İngiltere’de Eşyanın Mülkiyeti Devri; Mülkiyetin ne zaman geçeceği taraflar arasındaki sözleşmede açıkça belirtilen şartlara bağlıdır. Eğer sözleşmede şu gibi ifadeler varsa: “Title shall pass upon full payment” Mülkiyet ödeme sonrası geçer. “Title passes on delivery” Mülkiyet teslimde geçer. Bu durumlarda sözleşme belirleyicidir. Varsayılan Kural: Sale of Goods Act 1979 (Mal Satışı Yasası) Sözleşmede açık hüküm yoksa, devreye şu yasa girer: Sale of Goods Act 1979–Section 17–20 Mülkiyet, tarafların niyetine göre; bu belirlenemiyorsa teslim, sevkiyat veya ödeme durumuna göre geçer. Mülkiyetin Saklı Tutulması (Retention of Title – ROT Clause) İngiltere’de çok yaygın ve önemlidir. ROT Clause: Satıcı, malların mülkiyetini tam ödeme yapılıncaya kadar elinde tutar. Yani, mal alıcının deposunda olsa bile, hala satıcıya aittir.  Bu tür maddeler sözleşmeye şöyle yazılır: “Title to the goods shall remain with the seller until payment is received in full.” Bu durumda: Eşya İngiltere’ye girmiş olabilir, Gümrükten çekilmiş olabilir, ama mülkiyet henüz geçmemiştir.

Uluslararası örneklerde görüldüğü üzere, birçok ülkede mülkiyetin saklı tutulmasına ilişkin hükümler ticarette önemli bir koruma mekanizması olarak kullanılmaktadır. Türk dış ticaret uygulamalarında da benzer sözleşme düzenlemelerinin yer alması, tarafların hukuki güvenliğini artıracaktır.